kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.

Multatuli



Nederlands schrijver, geboren 2 maart 1820 Amsterdam - overleden 19 februari 1887 Nieder-Ingelheim.

Multatuli staat voor 'Ik heb veel geleden' is het pseudoniem van Egbert Douwes Dekker.
Multatuli werd bij zijn leven al beroemd door de roman Max Havelaar (1860) waarin hij de misstanden in Nederlands Indië beschreef die hij daar als ambtenaar had meegemaakt. Het succes deed hem besluiten om schrijver te worden, in de hoop daarmee sociale verbeteringen teweeg te kunnen brengen.

Levensloop
Multatuli komt uit een doopsgezind gezin waarvan de vader kapitein der koopvaardij was en hij is dus vnl. opgevoed door zijn moeder en de drie oudere kinderen.

Evenals zijn oudste broer Pieter was hij voorbestemd voor een opleiding tot predikant en bezocht hij enkele jaren het gymnasium; kwam daarna als jongmaatje in een textielzaak, en werd in 1838 door zijn vader meegenomen naar het toenmalige Nederlands-Indië en verbleef er bijna veertien achtereenvolgende jaren. Hij bekleedde er diverse betrekkingen, terwijl hij al dichtte en schreef.

1841-1845 schrijft aan de Losse bladen uit het dagboek van een oude man.

In 1842 bekeert Multatuli zich tot het Rooms Katholicisme vanwege zijn liefde voor Caroline Versteegh. Tot een huwelijk komt het echter niet.

Aanvankelijk werkzaam bij de Rekenkamer te Batavia, vroeg hij in juni 1842, om persoonlijke redenen, overplaatsing naar een meer 'werkdadige werkkring' op Sumatra.

Multatuli was vanaf 1842 ambtenaar te Natal. Zijn onafhankelijk gedrag wekte het misnoegen van zijn chefs, vooral van generaal Michiels te Padang.

Het romantische toneelstuk 'De eerloze', later in 1864 uitgegeven als 'De bruid daarboven' stamt uit deze periode.

Generaal michiels besloot in 1844 tot overplaatsing, schorste hem op doorreis, en interneerde hem wederrechtelijk in Padang toen men meende hem te moeten verdenken van valsheid in geschrifte. Dekker verdedigde zich pathetisch, en met recht; de zaak kwam grotendeels neer op een foutieve boeking, waarbij dekker zichzelf voor enige duizenden guldens had benadeeld.

1845 tijdelijke benoeming tot secretaris van de assistent-resident te Krawang .

1846 huwelijk op 10 april met Tine (Everdina Huberta baronesse van Wijnbergen). Benoeming tot commies op het residentiekantoor te Poerworedjo (Java)

In 1848 wordt Multatuli in oktober benoemd tot secretaris van de residentie Menado (Celebes), een hoogtepunt in zijn carrière.

Multatuli houdt zich opnieuw bezig met literair werk, en heeft zelfs contact gezocht met zijn jeugdvriend A.C. Kruseman, intussen een bekend uitgever te Haarlem.

Ten slotte werkte Multatuli als assistent-resident op Ambon; maar al na een half jaar vertrok hij (juli 1852) met ziekteverlof naar Nederland.

De verloftijd bracht geen vervulling van de gekoesterde wensen en plannen, maar wel veel complicaties, mede door zijn slechte gezondheidstoestand. Pogingen om werk te vinden waardoor ontslag uit de koloniale dienst mogelijk werd, mislukten, evenals speculaties met spelen aan de roulettetafel.

1854 geboorte van zijn zoon Edu.

Ontgoocheld in 1856 Batavia teruggekeerd, en dank zij relaties van zijn vrouw opgenomen in de kringen rondom de gouverneur-generaal Duymaer van Twist, werd Dekker op 4 januari 1856 buiten de voordracht om, benoemd tot assistent-resident van Lebak (Bantam), een district dat bekend stond als een gebied met veel spanningen en moeilijkheden.

In het archief van zijn voorganger vond Dekker talrijke gegevens omtrent machtsmisbruik door het oude, fel mohammedaanse inlandse hoofd, de regent, en diens familieleden. Al in de eerste weken dienden opnieuw beroofde desabewoners hun klachten in.

Na een voorzichtige poging de regent voortaan binnen de perken van de wet te houden, constateerde Dekker in februari 1856 een onrechtmatige vordering van herendiensten, waaraan hij onmiddellijk een eind maakte.

Waarschijnlijk in aansluiting hierop zei hem de weduwe van de vroegere assistent-resident dat deze naar haar mening was vergiftigd door de regent. Dekker diende toen op 24 februari bij zijn directe chef, de resident van Bantam, Brest van Kempen, een formele aanklacht wegens misbruik van gezag tegen de regent in, en stelde voor hem voorlopig uit Lebak te verwijderen en enige medeplichtigen in hechtenis te nemen, om daarna het gehele complex van misstanden grondig te kunnen onderzoeken.

Toen Brest van Kempen hier niet op in wilde gaan en Dekker hem de gegevens omtrent de aanklagers niet wilde afstaan, was het principiële conflict met de regent uitgebreid met een hiërarchisch conflict. In de correspondentie die beiden hierna voerden met de hoogste gezagdrager, stelde de gouverneur-generaal ten slotte het ambtelijke boven het principiële, en besloot op 23 maart tot Dekkers overplaatsing naar Ngawi, terwijl de Raad van Indië zelfs geadviseerd had tot ontslag.

Uit de bewaard gebleven archiefstukken (thans grotendeels eigendom van het Multatuli-Museum te Amsterdam) blijkt dat Dekker zich aanvankelijk in de overplaatsing had geschikt, maar dat een nagekomen berispende kabinetsmissive hem ertoe bracht demonstratief ontslag te vragen. Door dit onmiddellijk te verlenen en later Dekker in Batavia geen gehoor te verlenen, maakte Duymaer van Twist het eervol ontslag op 4 april definitief; ook toen korte tijd later door een officieel onderzoek werd vastgesteld dat Dekkers aanklacht in overeenstemming was geweest met de feiten, kwam hierin geen verandering.

Opnieuw zonder ambt en inkomsten, deed Dekker verscheidene pogingen om aan werk te komen. Multatuli liet tenslotte zijn vrouw, die toen haar tweede kind verwachtte, achter onder de hoede van zijn broer Jan, die een tabaksplantage in Midden-Java bezat. Via Singapore, Ceylon, Cairo en Marseille reisde hij door Frankrijk en Duitsland in 1857 naar Brussel.

Ondertussen had de geboorte van zijn dochter Nonnie plaatsgevonden.

In januari 1858 deed hij een laatste poging tot herplaatsing in koloniale dienst, zonder succes. Inmiddels was zijn broer Jan gerepatrieerd; korte tijd later kwam ook zijn vrouw naar Nederland.

In augustus 1859 verbleef het gezin enkele dagen in Antwerpen, maar men besloot opnieuw uiteen te gaan. Zijn vrouw vertrekt naar Den Haag en Douwes Dekker naar Brussel.

Indrukken van den dag (1860)

Max Havelaar, of de Koffij-veilingen der Nederlandsche Handel-Maatschappij
Vanuit Brussel deed Dekker toen pogingen om een Amsterdams toneelgezelschap te interesseren voor zijn vijftien jaar oude drama. Intussen ordende hij ter wille van een eventuele bespreking zijn documenten uit Lebak. Van de opvoering kwam niets, maar de Lebakzaak inspireerde hem midden september tot het schrijven van Max Havelaar, of de Koffij-veilingen der Nederlandsche Handel-Maatschappij, welk boek hij in vier à vijf weken, uiterlijk op 13 oktober 1858, voltooide.
Hij was overigens geen tegenstander van het kolonialisme, maar een pleiter voor sociale veranderingen in Indië. Bovenal wilde hij als schrijver gehoord worden.
Door bemiddeling van Jacob van Lennep, werd getracht Dekker alsnog een positie te verschaffen; maar toen de minister van koloniën weigerde, werd het werk in mei 1860 door Van Lennep gepubliceerd, zij het met weglating van alle plaatsnamen en data. Niettemin had het een groot succes, politiek en literair. Het hielp echter de berooide auteur en zijn gezin niet uit de nood.

Ofschoon Multatuli pas in 1870 de hoop op een politieke carrière opgaf, is hij vanaf 1860 vnl. schrijver: een geëngageerd auteur wiens inspiratie afhankelijk was van zijn verontwaardiging over de misstanden die hij aantrof. Multatuli gebruikte zijn kunst voortaan als een wapen in de levenslange strijd tegen het onrecht dat men de Javaan en daarmee hemzelf had aangedaan. Moralist en practicus terzelfder tijd, zocht Multatuli naar de kern van het kwaad. Het recht van de macht werd voor hem het centrale probleem: in de binnenlandse politiek het heersende liberalisme, in stand gehouden door districtenstelsel en censuskiesrecht; in de sociale verhoudingen de armoede van de rechteloze arbeidersklasse; in de zedelijke ordening de achterstelling van de vrouw, het gebrek aan ontwikkelingsmogelijkheden voor het opgroeiende meisje; in de kerk het dogma van de predikanten enz.

Al in zijn tweede boek, Minnebrieven (1861), vindt men de sarcastische Geschiedenissen van gezag, maar ook in de zeven bundels Ideën die sinds 1862 op ongeregelde tijden in afleveringen verschenen, is de discutabele grondslag van het gezag een telkens terugkerend thema.

Wijs mij de plaats waar ik gezaaid heb (1861)

In de bewogen jaren van zijn openbare schrijverschap was het particuliere leven van Dekker zo mogelijk nog bewogener geweest; een splitsing is trouwens niet te maken. Naar eigen typering 'een vat vol tegenstrijdigheid', snel wisselend van zelfoverschatting naar zelfbeklag, niet monogaam van aanleg en praktijk, spoedig verliefd en in die verliefdheid een stimulans vindend voor zijn werk, als kunstenaar evenzeer gesteld op eenzaamheid als op verering, allengs van zijn vrouw vervreemd en door die vervreemding vervuld van schuldgevoel, autocraat en aristocraat maar steeds in geldnood, vrienden vertrouwend die hun beloften vergaten, geslingerd tussen hoop en vrees, heeft Dekker noch in Amsterdam, waar hij een verhouding had met zijn nichtje Sietske Abrahams, noch tijdens zijn zwerftochten door Duitsland, noch in 's-Gravenhage, de rust gevonden waaraan hij behoefte had.

In 1862 verliest Multatuli een rechtzaak die hij tegen Jacob van Lennep was begonnen naar aanleiding van het uitblijven van een financiële verantwoording van de uitgave van de Max Havelaar.

De geschiedenis van Woutertje Pieterse (1862-1877)
De geschiedenis van Woutertje Pieterse was aanvankelijk geen roman. Het verhaal maakte deel uit van Multatuli’s belangrijkste werk, de Ideën (1862-1877). Deze zeer gevarieerde verzameling van ruim 1.300 teksten, onder meer essays, sprookjes en brieven, werd gepubliceerd in zeven delen, en Woutertje Pieterse loopt er als een vervolgverhaal doorheen. Pas in 1890, na de dood van Multatuli, besloot zijn weduwe Woutertje Pieterse als afzonderlijk boek uit te geven.
Woutertje Pieterse gaat over de onbevangen, maar onbegrepen Woutertje die opgroeit in een kleinburgerlijk 19de-eeuws milieu in Amsterdam. Als hij leest over de roverhoofdman Glorioso en van zijn leraar, Meester Pennewip, de opdracht krijgt een gedicht te maken, wordt hij geïnspireerd tot het Rooverslied. De inhoud daarvan schokt zijn familie en kennissen hevig. Met vele andere levendige gebeurtenissen en treffende personages geeft Multatuli zo een mild-satirische beeld van het bekrompen 19de-eeuwse burgerdom. Tegelijkertijd schetst hij een boeiend psychologisch portret van een kind, iets dat in zijn tijd uniek was.

Over vrijen arbeid in Nederlandsch-Indië (1862)
Japansche gesprekken (1862)

In 1864 doet Multatuli een felle aanval op de Nederlandse regering tijdens een internationaal koloniaal congres te Amsterdam. In ditzelfde jaar vertrekt hij tijdelijk met zijn geliefde, Mimi Hamminck Schepel, naar Duitsland.

De bruid daarboven (1864)
Ideën II (1864-1865)

De zegen Gods door Waterloo (1865)

Een en ander over Pruisen en Nederland (1867)

Nog eens: Vrye arbeid in Nederlandsch Indië (1870)

Ideën III (1870-1871)

Duizend en eenige hoofdstukken over specialiteiten (1871)

Door het optreden van zijn latere uitgever en vriend G.L. funke werd vanaf 1871 de opbrengst van zijn werken vergroot en aldus een zekere basis gelegd voor een minder gejaagd bestaan.

1872 Millioenenstudiën en het toneelstuk Vorstenschool als Idee 930 in de vierde bundel Ideën .

Ideën V (1873)
Ideën VI (1873)

Pas toen, na de dood van Tine (Venetië 1874), de jarenlange verhouding met Mimi Hamminck Schepel gelegaliseerd werd en zij elkaar in 1875 huwden en een gefortuneerde bewonderaar hun een buitenhuis in Nieder-Ingelheim ten geschenke gaf, braken er kalmere jaren aan, maar ook jaren zonder scheppend werk, al bleef zijn uitgebreide briefwisseling tot het einde toe een bewijs van zijn genie.

1875 eerste opvoering Vorstenschool te Rotterdam

In 1877 verscheen het zevende en laatste deel van zijn Ideën. (Dat waren duizenden aforismen, verhalen, brieven en sprookjes, pamfletten, aforismen en brieven.)

In 1877 besluit Multatuli om definitief op te houden met schrijven.

1887 sterft te Nieder Ingelheim op 19 februari;

Zijn crematie op 23 februari 1887 in Gotha markeert de afstand die er tussen hem en zijn geboorteland was ontstaan; omgekeerd bevestigden de niet meer te tellen herdrukken van zijn werk de onuitwisbare invloed die hij bleef uitoefenen op de na hem komende generaties.

Het werk van Multatuli stijgt in belang ver uit boven dit onderwerp: hij is dus niet alleen van groot belang voor de literatuur over Indië, maar voor de hele Nederlandse literatuur. De producten van schrijvers uit de tijd vóór 1860 waren erg duf en slaapverwekkend en Multatuli verhief met zijn roman Max Havelaar het niveau van de literatuur tot dat van de wereldliteratuur. Hij is zonder meer de belangrijkste Nederlandse auteur van de negentiende eeuw, misschien wel van alle tijden. De generatie van Tachtig had dan ook veel bewondering voor hem.

Multatuli is een romanticus bij uitstek. Bij hem vind je dan ook alle romantische kenmerken: opstandigheid, overheersen van het gevoel, humor, hang naar verre landen.

Zijn werk heeft in het laatste kwart van de 19de eeuw een onschatbare invloed uitgeoefend op de opgroeiende generatie; de Nieuwe Gids-beweging en het naturalistische proza is zonder hem ondenkbaar; de emancipatie van de vrouw en die van de arbeidersklasse zijn door zijn optreden gestimuleerd en versneld; de vrijheid van humanistisch denken heeft haar groei mede aan hem te danken.

“Multatuli,” schrijft W.F. Hermans in zijn biografie over de schrijver, De Raadselachtige Multatuli (1976), “...[is] zonder twijfel de enige Nederlandse schrijver die meer dan 100 jaar interessant gebleven is.”

Volledige Werken een project waar vijftig jaar aan werd gewerkt, kwam gereed in 1995 en beslaan 25 delen. In totaal bijna 20.000 pagina's.

Websites:
Het Amsterdam is sinds 1910 de verzamelplaats van geschreven en gedrukte informatie over Multatuli. In 1975 werd het museum opengesteld.

Multatuli.

Overige websites: www.dbnl.org


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 642.