kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 14-04-2009 voor het laatst bewerkt.

naamval

De naamval [-len] m

Elk van de verschillende vormen waaronder zelfstandige en bijvoeglijke naamwoorden, voornaamwoorden, lidwoorden of telwoorden voorkomen.

Een naamval is een buigingsvorm van een naamwoord, lidwoord of telwoord, die de functie van dat woord in de zin aangeeft. Daarnaast wordt de term 'naamval' ook wel gebezigd om de verschillende functies zelf aan te duiden.

Een naamval of casus is een middel waarmee in flecterende talen of agglutinerende talen de grammaticale rol van een woord in de zin kan worden aangegeven. Dit middel is morfologisch van aard, wat wil zeggen dat de vorm van het betrokken woord wijzigingen ondergaat, meestal in de vorm van een naamvalsuitgang.

Talen met naamvallen zijn bijvoorbeeld het Latijn, het Russisch, het Duits en in (veel) mindere mate ook het Nederlands en het Engels. In al deze talen gaat dit systeem terug op dat van het Proto-Indo-Europees, dat acht naamvallen kende (Nominatief, Genitief, Datief, Accusatief, Vocatief, Ablatief, Locatief en Instrumentalis). De term naamval wordt vaak in engere zin gebruikt voor vormen die afstammen van deze oorspronkelijke acht, maar kan ook in breder verband toegepast worden in de analyse van andere taalgroepen.

Het Nederlands is in de eerste plaats een analytische taal, en heeft het stelselmatige gebruik van naamvallen dus grotendeels verloren. Alleen bij de persoonlijke voornaamwoorden is het onderscheid tussen verbogen en onverbogen vormen in de meeste gevallen gehandhaafd: ik zie hem - hij ziet mij, jij - jou, hij - hem, zij - haar, wij - ons, zij - hun - hen. Bij de andere woordsoorten zijn de oude naamvalsvormen alleen in versteende uitdrukkingen bewaard gebleven: in groten getale, ter elfder ure enz.

Hem en mij zijn de accusatiefvormen van hij en ik.

Traditioneel worden voor het (historische) Nederlands vier naamvallen onderscheiden:
. de eerste naamval (of: nominatief) is de onderwerpsvorm;
. de tweede naamval (of: genitief) kan meestal m.b.v. het voorzetsel van worden omschreven (bijv. het Wapen der Infanterie );
. de derde naamval (of: datief) wordt gebruikt als indirect object (o.m. meewerkend, belanghebbend, bezittend en ondervindend voorwerp);
. de vierde naamval (of: accusatief) wordt gebruikt als lijdend voorwerp of na voorzetsels.

Het enige verschil tussen accusatief en datief in het modern Nederlands, buiten de standaard uitdrukkingen, vindt men in het onderscheid tussen hen en hun. Hen is de accusatief van het persoonlijk voornaamwoord in de derde persoon meervoud en hun is de datief. In de praktijk worden deze vormen echter veelal door elkaar gehaald.
. De heer des huizes = de heer van het huis
. Het jaar der jaren = het jaar van de jaren
. Het beste lied aller tijden = het beste lied van alle tijden
. 's Morgens ga ik naar school, 's middags kom ik terug.
. U bent één mijner vrienden. = U bent één van mijn vrienden.
. Woordenboek der Nederlandsche taal = Woordenboek van de Nederlandse taal

De genitief komt nog het meeste voor in het Nederlands, maar er zijn ook voorbeelden van de datief en de accusatief te vinden in wat vaste of staande uitdrukkingen genoemd worden.
. Van harte!
. Op den duur
. Ik ben slecht ter been
. Iemand in koelen bloede vermoorden

Ook in (achter)namen komen we naamvallen nog wel eens tegen:
. Peter van den Berg
. Wilko ter Witte
. Jan den Appel

Benaming van naamvallen
De acht Indo-Europese naamvallen hebben verschillende namen: aangegeven met de rangtelwoorden eerste t/m achtste, met de vernederlandsing van de Latijnse namen, ofwel een Nederlandse vertaling; voor dit laatste heeft o.a. Christiaen van Heule zich ingezet. Het onderscheid tussen de locatief en de instrumentalis bestaat tegenwoordig nog in veel Slavische talen.

Rangtelwoord, Vernederlandsing, Vertaling (van Heule)
Eerste naamval, Nominatief, Noemer
Tweede naamval, Genitief , Baerer (Drager)
Derde naamval , Datief , Gever
Vierde naamval, Accusatief, Aenklager (Aanklager)
Vijfde naamval, Vocatief , Rouper (Roeper)
Zesde naamval , Ablatief , Ofnemer (Afnemer)
Zevende naamval, Locatief , -
Achtste naamval, Instrumentalis, -

Taalkundigen geven de voorkeur aan de vernederlandsing, taalpuristen eerder aan het rangtelwoord of een vertaling.

Gebruik van naamvallen
Sommige talen, zoals het Nieuwgrieks en het Arabisch, hebben slechts een paar naamvallen. Andere niet-Indo-Europese talen zoals het Fins en het Hongaars hebben er veel meer. Of juist helemaal geen, zoals het Mandarijn. Het volledig ontbreken van een naamvallensysteem is kenmerkend voor een isolerende taal.

Talen die geen of niet in alle gevallen naamvallen gebruiken - van het type analytische taal -, gebruiken hiervoor in de plaats meestal voorzetsels of een vaste woordvolgorde. Een voorbeeld van een naamvallen- versus voorzetselsysteem aan de hand van het Nederlands en het Duits:
Das Auto meines Bruders
De auto van mijn broer
Tod den Spammern!
Dood aan de spammers!

Het Duits bezigt hier een naamval om de functie van mein Bruder (genitief) en die Spammer (datief) aan te geven. Het Nederlands bezigt in plaats daarvan een voorzetsel: in de eerste zin van, in de tweede aan.

In veel talen worden naamvallen en voorzetsel ook in combinatie gebruikt. Het Nederlandse voorzetsel met had bijvoorbeeld in het verleden de datief, in het Duits is dat voor het overeenkomstige mit nog steeds het geval. In zekere zin heeft dit gebruik iets tautologisch, want vaak is bij het weglaten van de naamvalsuitgang de betekenis nog steeds duidelijk. Dit is waarschijnlijk ook de reden of een van de redenen dat het Nederlands de overeenkomstige uitgangen gaandeweg verloren heeft.

Er zijn echter ook voorzetsels die in combinatie met meer dan een naamval voorkomen, en meestal is er dan ook verschil in betekenis. In het Russisch bijvoorbeeld heeft het voorzetsel s bijvoorbeeld ofwel de betekenis met ofwel vanaf. In het eerste geval gaat het gepaard met de instrumentalis in het tweede met de genitief.

Een voorbeeld van naamval versus woordvolgorde aan de hand van het Nederlands en het Latijn:
. Cornelia slaat Marcus

Het Nederlands kent in dit geval geen naamvalsonderscheid (meer). In plaats daarvan wordt hier een vaste woordvolgorde gebruikt. Aan Cornelia en Marcus is niet te zien welke functie ze hebben in de zin. Je kan niet zeggen Marcus slaat Cornelia als je bedoelt dat Cornelia Marcus slaat. In het Latijn - waar de zelfstandige naamwoorden uitgangen kregen - is het anders. De volgende twee zinnen betekenen hetzelfde:
. Cornelia Marcum castigat (Cornelia slaat Marcus)
. Marcum Cornelia castigat (Cornelia slaat Marcus)

Dit kan omdat in het Latijn de functie van woorden uit de naamvalsvorm ervan blijkt. De nominatief-uitgang -a bij Cornelia wijst er in dit geval op dat Cornelia onderwerp is in deze zin. De accusatief-uitgang -um bij Marcum wijst erop dat dit woord lijdend voorwerp is. Hierdoor is de woordvolgorde dus niet meer van belang. Zou je willen zeggen dat Marcus Cornelia slaat, dan wordt het:
. Marcus Corneliam castigat (Marcus slaat Cornelia)
. Corneliam Marcus castigat (Marcus slaat Cornelia)

Dit werkt ook bij gecompliceerdere zinnen:
. Cornelia Marco librum antiquum dat (Cornelia geeft Marcus een oud boek)
. Marco dat librum Cornelia antiquum
. Antiquum Cornelia dat librum Marco
. Librum Marco Cornelia antiquum dat
Enzovoorts...

Alle mogelijke woordvolgordes (in dit geval 120) zijn in deze zin mogelijk, zonder dat de betekenis verandert. De nadruk in de zin kan echter wel verschillend zijn. De nominatief-uitgang -a geeft aan dat Cornelia onderwerp is, -um (accusatief) dat librum (boek) en antiquum (oud) lijdend voorwerp zijn en -o (datief) dat Marco meewerkend voorwerp is. Hierdoor maakt de volgorde waarin ze staan niet meer uit. Overigens zijn lang niet alle mogelijke volgordes gebruikelijk in het Latijn, al zijn ze in principe wel allemaal correct. Bij gecompliceerdere zinnen kan de woordvolgorde wel degelijk van belang zijn, maar die blijft oneindig veel vrijer dan de Nederlandse. Daardoor kan het Latijn ook veel meer met inversies werken dan het Nederlands.


Copyright, This article is licensed under the GNU Free Documentation License. It uses material from the Wikipedia article http://nl.wikipedia.org/wiki/Naamval
Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 273.