kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 16-04-2009 voor het laatst bewerkt.

Persoon

De persoon [-sonen] m,v

De term persoon komt van het Latijnse persona: 'masker'.

1. individu, mens: het kost drie euro per persoon; mijn persoontje ik; in persoon zelf

2. (juridisch) mens of organisatie met rechten en plichten: er zijn natuurlijke personen (mensen) en rechtspersonen

3. De grammaticale term 'persoon' heeft betrekking op het onderscheid tussen de spreker (eerste persoon), de toegesprokene (tweede persoon) en degene over wie of datgene waarover wordt gesproken (derde persoon). Het persoonskenmerk is inherent aanwezig bij woordklassen die verwijzen naar een entiteit, zoals zelfstandige naamwoorden en persoonlijk voornaamwoorden, alsook op werkwoorden die met zulke elementen congrueren.

De persoonsvorm is de vorm van het werkwoord die qua persoon met het onderwerp congrueert.

Alle 'personen' kunnen zowel enkelvoudig als meervoudig zijn. In de derde persoon enkelvoud wordt bovendien onderscheid in geslacht gemaakt. Het persoonskenmerk definieert de verschillende persoonlijk voornaamwoorden.

1. Eerste persoon (de spreker) : enkelvoud ik, meervoud wij
2. Tweede persoon (de aangesprokene) : enkelvoud jij/u, meervoud jullie
3. Derde persoon (noch de spreker, noch de aangesprokene (een derde)): enkelvoud hij/zij/het, meervoud zij

Het Nederlands drukt alleen deze drie waarden uit, maar sommige andere talen kennen ook gecombineerde personen:
. 1 + 2 eerste persoon inclusief: spreker met aangesprokene
. 1 + 3 eerste persoon exclusief: spreker met een derde

Een persoonlijk voornaamwoord kan elk van deze waarden dragen, een zelfstandig naamwoord(groep) is altijd derde persoon.

Persoon en getal
Het persoonskenmerk kan verder gespecificeerd worden naar getal, zodat we een eerste persoon enkelvoud (Nederlands ik) en meervoud (wij) hebben. Maar de relatie tussen enkelvoud en meervoud is hier niet transparant: wij is meestal niet een veelvoud van sprekers, maar de spreker plus anderen. Het onderscheid inclusief/exclusief is hierop gebaseerd.

Beleefdheidsvormen
Zeer gebruikelijk is dat talen binnen één persoonscategorie onderscheidingen aanbrengen die verband houden met de sociale verhouding tussen spreker en aangesprokene. In het Nederlands zien we dit in jij tegenover u.

Congruentie
Dat de persoonsvorm in het Nederlands een persoonskenmerk draagt is te zien in de oppositie loop (eerste persoon enkelvoud, met nulmorfeem) vs. loopt (tweede/derde persoon enkelvoud). Maar in het meervoud en in de verleden tijd vallen de persoonsonderscheidingen weg (lopen en liep/liepen, respectievelijk).

De persoonshiërarchie
In de persoonskenmerken is soms een hiërarchie aan te brengen die verband houdt met 'bezieldheid' (animacy). In die hiërarchie staat de derde persoon het laagst, en de eerste persoon veelal het hoogst:

1 > 2 > 3
De bijzondere status van de derde persoon blijkt ook uit het feit dat veel talen alleen eerste en tweede persoon voornaamwoorden hebben, ofwel het derde persoon voornaamwoord hebben afgeleid van het aanwijzend voornaamwoord (bijvoorbeeld Frans il < Latijn ille).

Corbett (2000) heeft ontdekt dat als talen bij het persoonskenmerk een getalsonderscheiding aanbrengen, ze dat eerst bij de eerste persoon doen, dan bij de tweede persoon, en tenslotte bij de derde persoon.

Silverstein (1976) heeft ontdekt dat wanneer ergatieve talen de nominatief-naamval gebruiken voor het subject in een transitieve zin, ze dat eerst doen bij pronomina van de eerste persoon, dan bij de tweede persoon, en tenslotte bij de derde persoon.

De persoonshiërarchie speelt ook een rol bij talen die niet toestaan dat het subject minder 'bezield' is dan het object (zoals de Algonkintalen); die talen draaien dan subject en object om en markeren dat op het werkwoord (via een inversmarkeerder). In zo'n systeem kun je niet zeggen Hij doodde mij maar moet je zeggen Ik doodde-INVERS hem, wat dan betekent 'Hij doodde mij'.)

Gebruik
Hoewel de persoonskenmerken gedefinieerd zijn in termen van de rol in het gesprek (spreker vs. aangesprokene) kan het taalsysteem of het taalgebruik toch van die definitie afwijken.

Het Nederlandse beleefdheidsvoornaamwoord tweede persoon u is oorspronkelijk een derde persoon element uedele. In het oorspronkelijke systeem was de aangesprokene dus in de derde persoon. Dit treffen we nog aan in uitdrukkingen als Wil dominee een kopje koffie? Vergelijkbaar is de 'ziekenhuisstijl' Hebben we lekker geslapen?, waar de aanspreekvorm de eerste persoon meervoud is.

De tweede persoon kan ook in plaats van de derde persoon gebruikt worden, in uitdrukkingen als Je leeft maar één keer, waar je staat voor men. In sommige situaties lijkt dit je gebruikt te worden in plaats van de eerste persoon (Je krijgt eindelijk een kans om te scoren en je bent blij dat-ie er in gaat). Ook kan de eerste persoon meervoud in plaats van de derde persoon gebruikt worden, bijvoorbeeld als commentaar op het rijgedrag van anderen in zinnen als Wat hebben we weer een haast.


Copyright, This article is licensed under the GNU Free Documentation License. It uses material from the Wikipedia article http://nl.wikipedia.org/wiki/Persoon_(taalkunde).


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 28.