kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 01-04-2008 voor het laatst bewerkt.

Proza

1 de ongebonden stijl die niet door strak ritme en rijm beperkt wordt.
2 hetgeen in proza geschreven is.

Het grote verschil tussen proza, de meest gebruikte vorm voor verhalen, en poëzie, de vorm van veel gedichten, is: orde en regelmaat.

De traditionele dichter ordent woorden tot verzen die een bepaalde, vaste structuur of vorm hebben waarvan rijm vaak een belangrijk onderdeel is, en brengt die samen in strofen of gedichten die een regelmatige opbouw vertonen. In een traditioneel gedicht geldt vaak een vast metrum, vaste verslengte en vast rijmschema.

Het verschil tussen proza en poëzie
De discussie over ‘wat maakt een gedicht tot een gedicht' is een moderne discussie. In de Oudheid en gedurende de Middeleeuwen was het verschil duidelijk: poëzie was te herkennen aan vorm en rijm. Pas in de moderne tijd – met de intrede van het vrije vers – is het onderscheid vager geworden.
Middeleeuwen komt het wezenskenmerk van gedichten naar voren: een gedicht wordt (uit het hoofd) voorgedragen, een prozatekst wordt vanaf het papier voorgelezen.
Het gedicht stamt uit een verleden waarin men het schrift niet kende. Teksten moesten dus uit het hoofd worden geleerd om te kunnen doorgeven aan volgende generaties. Om dat eenvoudiger te maken werden allerlei trucjes bedacht zoals rijm, metrum en ritme. Het zijn trucjes om een tekst beter te kunnen onthouden, om hem beter te kunnen voordragen. Minstreels in de Middeleeuwen leerden meerdere werken van elk honderden of duizenden versregels van buiten. Dat zou zonder die trucjes niet mogelijk zijn geweest!
De middeleeuwse gedichten werden bijvoorbeeld gekenmerkt door alliteratie of beginrijm (bijvoorbeeld: ‘die sonne sceen scone ende claere'). Dit beginrijm ondersteunt het onthouden van de woorden binnen die regel, terwijl het eindrijm het onthouden van zinnen vergemakkelijkt. Ook het metrum en het ritme, waardoor het gedicht in een bepaalde ‘kadans' geleerd en voorgedragen kan worden, helpen daarbij.
In de moderne tijd zien we hierop een reactie ontstaan. De inhoud van het gedicht krijgt een sterker accent. Om dat te bereiken werd het rijm vaak uitgebannen. Maar die reactie kon alleen maar plaatsvinden in een tijd dat een gedicht minder bedoeld werd om voorgedragen te worden, en meer om in stilte gelezen te worden. Het stillezen heeft het onderscheid tussen poëzie en proza vager gemaakt.

In gedichten wordt de regel afgebroken en in proza niet. Proza is grafisch vormloos, poëzie deelt een pagina op in wit en woorden. Die verdeling stuurt het lezen van die woorden. ... Dat afbreken biedt mogelijkheden. ... Gedichten schrijven is primitief grafisch vormgeven - misschien is grafische vormgeving ook een primitieve variant van poëzie ... Als je een regel afbreekt, voer je een kleine pauze in. Tijd gaat een rol spelen. - (Hans Kloos)

Er is denk ik niemand die goed kan uitleggen wat het verschil is tussen proza en poëzie. De dichter Gerrit Krol heeft daarover eens gezegd: 'Poëzie is (...) literatuur waar de plaats van de woorden op het papier wordt bepaald door de schrijver, terwijl van proza de plaats van de woorden op het papier wordt bepaald door de zetter.' Dat is juist, en veel meer valt er vermoedelijk niet over te zeggen.
Er zijn wel verschillen aan te wijzen, maar die zijn nooit algemeen geldig. In poëzie is de kans op rijm groter dan in proza, bijvoorbeeld, maar een absolute voorwaarde is het niet. De kans dat een zin ritmisch lekker loopt, is in poëzie groter dan in proza, maar ook dat is geen absolute voorwaarde. Er zijn in poëzie heel wat hompelende dichtregels te vinden, terwijl men in proza heel wat bewust melodieus verlopende zinnen kan aantreffen. Nog zo'n verondersteld verschil: in een gedicht zou de schrijver zich eerder op één gegeven of één inzicht concentreren dan in proza. Maar het omgekeerde komt ook voor: er zijn gedichten die van de hak op de tak springen, en heel wat prozaboeken die juist zijn opgehangen aan maar één gegeven. Voor zover je al van verschillen tussen proza en poëzie kunt spreken, dan toch eerder in de vorm van vage tendensen dan in de vorm van onwrikbare grenslijnen. Bovendien hebben dichters in het heden en het verleden altijd grenzen overschreden, verwachtingen doorbroken en meer of minder officiële normen aan hun laars gelapt. Onder het mom van poëzie zijn dan ook de vreemdste teksten verschenen, variërend van figuurgedichten in de vorm van een paraplu of fluitketel tot sonnetten bestaande uit louter leestekens en van uitgeknipte krantenadvertenties tot zuiver proza. Sommige dichters spreken wel van 'teksten'. Ook zijn er 'prozagedichten'.
Het beste antwoord op de vraag naar het verschil tussen proza en poëzie lijkt mij dan ook dat de vraag er niet toe doet. Poëzie is overal te vinden, ook in proza. - thema. Een dichter stelt zichzelf een opdracht, als hij een gedicht begint te schrijven. Een gedicht wordt opgebouwd met concrete beelden. En met bijzondere aandacht voor klank, ritme, herhaling van klanken, betekenissen. In een gedicht kunnen diverse standpunten, invalshoeken en zienswijzen tot één geheel worden gebracht. - www.deusexmachina.be


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 1461.