kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.

Susan Sontag

Joods-Amerikaanse Essayiste, romanschrijfster, docente filosofie en toneelregisseuse.

Amerikaanse schrijfster Susan Sontag schreef romans en essays en kwam bij nationale kwesties als de oorlog in Vietnam en de aanslagen van 11 september fel uit voor haar mening. Met een witte strook in haar donkere haar was ze een opvallende verschijning met een intimiderende aanwezigheid.

De ‘geobsedeerde moralist', zoals Sontag zichzelf typeerde, was een van de meest vooraanstaande intellectuelen van de Verenigde Staten. De schrijfster stond bekend om haar vele interesses, variërend van pornografie tot ballet. Ze was een fervent aanhanger van de gedachte dat kunst kon verblijden, informeren en transformeren. Ook schreef ze stukken over poppentheaters, choreografie en films. Verder ging haar belangstelling uit naar onderwerpen als filosofie, populaire cultuur en viseerde ze de politiek en morele problemen. Ze schreef vier romans: The Benefactor, Death Kit, The Volcano Lover en In America alsook een serie kortverhalen en acht non-fictiewerken. Ze was bevriend met onder meer Annie Leibovitz, voor wie ze een inleiding schreef voor het boek 'Women'.

Vooral de film en fotografie maken deel uit van haar interesses. Ze regisseerde films, zoals 'Duet for Cannibals', en was actief in het theater. Ze was te zien in films van Woody Allen en Andy Warhol, maar ook in een advertentie van Absolut wodka. Over fotografie schreef ze onder meer de toonaangevende essay-bundels 'On Photography' over bedoelde en onbedoelde effecten van fotografie en 'Regarding The Pain of Others' over de noodzaak van beelden die - al dan niet schokkend - leed tonen.

De Joods-Amerikaanse Susan Sontag werd op 16 januari 1933 als Susan Rosenblatt te New York City geboren en groeide op in Los Angeles en in Tucson, Arizona. Ze was de dochter van een aan drank verslaafde moeder die werkzaam was als lerares. Haar vader was een bonthandelaar die in 1938 in China aan de gevolgen van tuberculose overleed.

Sontag bleek een begaafde leerling en behaalde al op 15-jarige leeftijd haar middelbare (high)school diploma in Los Angeles. Ze had drie klassen overgeslagen. Vervolgens studeerde ze wijsbegeerte, literatuur en theologie aan de meest gerenommeerde universiteiten van de VS, waaronder Berkeley, Harvard en de Universiteit van Chicago, waar ze haar Bachelor of Liberal Arts behaalde in Frans, literatuur en filosofie.

Toen ze in 1950 in Chicago studeerde, leerde ze de 28-jarige Philip Rieff kennen, met wie ze een studie naar de invloed van Sigmund Freud op de moderne cultuur publiceerde. Na tien dagen stapte het paar in het huwelijksbootje. Twee jaar later kreeg Sontag een zoon, David.

Na afgestudeerd te zijn aan de University of Chicago, behaalde ze haar Master en promoveerde ze te Harvard en St. Anne's College te Oxford in de filosofie, literatuur en theologie. Daarna studeerde ze kortstondig in Parijs waar ze ondanks man en kind alleen verbleef.

Toen ze in 1958 terugkwam vroeg ze een scheiding aan. Ze vertrok naar New York om voor de Partisan Review te schrijven. In New York arriveerde ze, naar eigen zeggen, met ‘zeventig dollar, twee koffers en een zoon van zeven'. Die had ze opgehaald bij haar schoonouders die tijdens haar verblijf in het buitenland voor hem hadden gezorgd. Ze weigerde alimentatie van haar ex-man en hield zichzelf aanvankelijk in leven met lesgeven en redactiewerk.

En ze begon te schrijven. Aan haar eerste roman, The Benefactor, en aan haar eerste provocatieve essays, die vanaf 1961 gepubliceerd werden in onder meer de Partisan Review, het blad waar de Newyorkse progressieve intellectuelen omheen cirkelden als bijen om de honingpot.

The Benefactor (1963) ISBN 038526710X

Sontag bloeide in de jaren zestig, toen het ‘fun' was om intellectueel te zijn en ‘cool' om op feestjes intimiderend je belezenheid te etaleren. Het was de tijd waarin werelden van de hoge en de lage cultuur in elkaar over begonnen te lopen en het de vanzelfsprekende taak, zo niet de plicht was van de ‘public intellectual' ideeën naar voren te brengen die aanzetten tot debat, liefst tot politiek debat.

Sontag dacht als het ware tussen twee continenten in. Na haar tijd in Parijs had ze een klap van de Franse molen gekregen. Ze schreef over Europese filosofen en schrijvers en Franse film, maar ze boog zich ook over een toentertijd nog nauwelijks bekritiseerde kunstvorm als fotografie en over nieuwe culturele ontwikkelingen, over dat wat onder haar ogen ontstond. Ze was bloedserieus en frivool tegelijk; schreef licht en stijlvol over zware onderwerpen en met gewicht over lichte. Sontag schreef over homocultuur, politiek, literatuur en ballet en vond geen enkel onderwerp beneden haar waardigheid. (Xandra Schutte)

1964 Notes On Camp :
Een intellectuele beroemdheid was ze van het ene moment op het andere toen ze in 1964 ‘Notes on camp' publiceerde, haar puntsgewijze essay over een nieuwe sensibiliteit, over de goede smaak voor de slechte smaak. Dit boek uit 1964 gaat over de homoseksuele esthetica.

Volgens Sontag was het een schadelijk misverstand te denken dat kunst alleen door interpretatie pas betekenis krijgt. Kunst is bij uitstek een zintuiglijke ervaring, iets wat we met ons lichaam moeten voelen. 'In plaats van een hermeneutiek hebben we een erotiek van de kunst nodig,' schreef ze in de geest van de door haar bewonderde Roland Barthes, de Franse taaldenker die ze eerde met de bloemlezing 'A Barthes Reader' (1982) in 'Against Interpretation'. Dat sensuele karakter van kunst verdedigde ze ook in Notes on Camp. Zelfverzekerd schetste ze een 'nieuwe sensibiliteit' die ze begin jaren zestig vooral in de homocultuur ontwaarde, namelijk de esthetica van camp. Sontags typering van camp als een frivole, ironische smaak voor schoonheid, een verfijnde wansmaak - 'iets is goed, omdat het fout is' - was een rake formulering van een fenomeen dat nog grotendeels underground was. Het literaire establishment reageerde geschokt, ook omdat Sontag zich weinig leek aan te trekken van het onderscheid tussen hoge en lage cultuur. Van film tot pornografie, van Artaud tot The Beatles, niets was te min voor een scherpe, prikkelende observatie. De Mexicaanse schrijver Carlos Fuentes vergeleek haar met de humanist Erasmus: 'Erasmus reisde met 32 boeken die alle kennis bevatten die de moeite waard was. Susan Sontag draagt ze in haar hoofd!'

De ‘Notes' werden opgenomen in Against Interpretation, waarin ze, met name in het titelessay, pleit voor een ‘erotics of art': het zintuigelijke ondergaan van de esthetiek van een kunstwerk in plaats van het zoeken naar de betekenis ervan.

1964/1966: Against Interpretation
Ze is vooral befaamd voor dit boek waarin ze een methode voorstelt om avant-gardekunst adequater te benaderen. Susan Sontag verdedigt in ‘Against Interpretation' de opvatting , dat ‘interpretatie de wraak van het intellekt (de criticus) op kunst is'.

'We moeten leren meer te zien, meer te horen en meer te voelen,' schreef Susan Sontag in Against interpretation, en 'Wat is de meest besmettelijke ziekte onder literaire critici, inclusief degenen die hun geloof in de eenheid van vorm en inhoud belijden? Het antwoord luidt: bandeloze interpretatiezucht, duidingsverslaafdheid en uitlegmanie. Het recensentendom heeft een onuitroeibare, ziekelijke neiging het esthetische (manier van vertellen, toonzetting, woordkeus) als franje te beschouwen en de ethiek (de moraal van het verhaal) als wezenlijk.'

In een associatieve, door de geest van Roland Barthes aangeraakte titelessay, beklaagde Sontag zich over de neiging van critici om een kunstwerk tot in het kleinste detail te analyseren op zoek naar de 'verborgen' betekenis. Met hun onbedwingbare behoefte het kunstwerk te temmen door het te verklaren doen zij de kunst en de kunstbeschouwer tekort. Haar betoog loopt uit in een pleidooi voor 'an erotics of art': de directe zintuiglijke sensatie van het kunstwerk. Niet de betekenis maar de ervaring staat voorop.

De obsessie met een dieperliggende essentie zag Sontag als een gevolg van Plato's afwijzing van kunst als aftreksel van de toch al onvolmaakte werkelijkheid. Om de kunst te redden is het onderscheid tussen vorm en inhoud geboren - met vorm als de onvolmaakte nabootsing, minderwaardig aan de 'moraal van het verhaal'. Om die betekenis naar boven te krijgen is een goede verstaander nodig.

Het is een hardnekkig misverstand te denken dat een literaire tekst ergens propaganda voor kan maken, dat een vertelling een moreel doel zou kunnen nastreven. Een ideaal verhaal straalt een subliem soort neutraliteit uit, wat iets heel anders is dan vrijblijvendheid. Dan wordt de moraal een onderzoeks thema dat de auteur al schrijvend en met een open geest aftast. De kernvraag is niet wat een literaire tekst zegt maar wat die tekst doet met de zintuigen zodat de wereld er, voor de schrijver én de lezer, anders uit komt te zien. Onze cultuur steunt op excessiviteit en overproductie en daarom is het droevig gesteld met de scherpte van onze zintuigen. «We moeten leren meer te zien, meer te horen en meer te voelen.» De kunst moet meer transparantie bieden en zich via parodie, subtiele ironie en andere stijlmiddelen en manieren van vormgeven (het abstracte expressionisme in de Amerikaanse schilderkunst noemt Sontag als voorbeeld) onttrekken aan gemakzuchtige interpretatiezucht die manipuleert, conformeert, verarmt, verkracht en leegzuigt.

1967
Sontag uitte soms zware kritiek op de rol van de blanke mens in de wereld. In 1967 schreef ze dat Amerika is gesticht op basis van genocide. Ze concludeerde dat Mozart, Pascal, Newton en alle goede dingen die het Westen de wereld heeft geboden, in het niet vallen bij de slechte dingen die de blanke mens heeft gedaan. ,,Het witte ras is de kanker van de wereld. Het is dit ras en enkel dit ras dat het bestaan van het leven op aarde bedreigt.''

Annie Leibovitz
Sinds de jaren '70 had ze een lesbische relatie met de fotografe Annie Leibovitz, met wie ze in New York samenleefde in een penthouse in Chelsea.

1975 borstkanker
Toen ze in 1975 borstkanker kreeg, min of meer werd opgegeven, maar strijdbaar voor een experimentele therapie koos en daarna Illness as Metaphor schreef, maakte ze geen egodocument over het overleven van de gevreesde ziekte, maar een baanbrekend essay, waarin ze zich verzette tegen het fatalisme en schuldgevoel waar de taal kankerpatiënten mee opzadelde.

Under the Sign of Saturn (1975) ISBN 0374280762
On Photography (1977) ISBN 0374226261
Illness as Metaphor (1978) ISBN 0394728440

National Book Critics Circle Award voor On Photography (1978).

Under the Sign of Saturn (1980, essays over E.M. Cioran, A. Artaud, H. J. Syberberg, R. Barthes, L. Riefenstahl, W. Benjamin, E. Canetti)

Sontag schreef en regisseerde ook vier speelfilms, waaronder Duet for Cannibals, en is als zichzelf te zien in de komedie Zelig van Woody Allen uit 1983.

AIDS and Its Metaphors (1988; a continuation to Illness) ISBN 0374102570

Sontag was een onvermoeibaar strijdster voor de mensenrechten. Eind jaren tachtig was ze voorzitter van de Amerikaanse afdeling van schrijversorganisatie PEN. Toen ayatollah Ruhollah Khomeiny de schrijver Salman Rushdie ter dood veroordeelde wegens zijn Satanic Verses, ging ze voorop in het protest daartegen in de literaire gemeenschap.

"The Way We Live Now" (1991)

In 1992 kreeg ze de Malaparte Prijs in Italië.

The Volcano Lover (1992) ISBN 1558008187

Sontag was geen overtuigd pacifist. Ten tijde van de oorlog in het voormalig Joegoslavië was ze een vurig voorstander van militair ingrijpen door de VS. Uit solidariteit met de bevolking van het belegerde Sarajevo maakte ze meer dan twaalf reizen naar de stad. Tijdens de Balkanoorlog woonde ze enkele jaren in het belegerde Sarajevo, waar ze in de zomer van 1993 het toneelstuk van Becketts 'Waiting for Godot' opvoerde.

In 1999 werd ze in Frankrijk commandeur in de Ordre des Arts et des Lettres; daarin was ze al officier sinds 1984.

In 2000 kreeg ze de prestigieuze Amerikaanse National Book Award voor haar laatste boek; de roman 'In America'.

In 2000 was Susan Sontag in Tilburg. Ze was daar een van de sprekers op de Nexus-conferentie 'Het vaarwel van de muzen'.

Where the Stress Falls (2001) ISBN 0374289174

Ze publiceerde vier romans, waarvan de laatste, de historische roman 'In America', in 2001 verscheen.

De politiek zeer geëngageerde Sontag gold als het morele geweten van de VS. Na de aanslagen van 11 september 2001 uitte ze felle kritiek op de rol van de Verenigde Staten in de wereld. Ze kreeg het verwijt een landverraadster te zijn, omdat ze de zelfmoordkapers geen lafaards vond. De aanslagen waren een gevolg van bepaalde Amerikaanse bondgenootschappen en acties, meende Sontag.

Styles of Radical Will (2002)

In 2003 werd de schrijfster in Duitsland nog geeërd met de Vredesprijs van de Duitse boekhandel voor haar inzet voor het vrije woord. Bij de uitreiking had ze zware kritiek op het ‘imperialistische programma' van president George W. Bush.
,,Ik ben in de eerste plaats schrijfster,'' zegt Susan Sontag daags voor de uitreiking van de Friedenspreis. ,,Bij die omschrijving voel ik mij het prettigst. Geen criticus of intellectueel, maar schrijfster. Maar daarnaast ben ik ook een mens met morele standpunten, een burger van de machtigste staat ter wereld, en ik geloof in wereldliteratuur, precies zoals Goethe dat voor het eerst heeft gezien. Het grootste deel van de schrijvers die ik lees moet ik in vertaling lezen. Wereldliteratuur is anti-nationalistisch, ze gaat over de grenzen heen. Ze gaat over de wereld, waarin wij leven. Dat ik een bekend schrijfster ben, daarvan maak ik soms dankbaar gebruik om mijn morele standpunten publiek te maken.''
In rechts Amerika wordt ze gezien als verraadster en vriendin van het ‘Oude Europa'. Dat uitgerekend de Duitsers Sontag lauwerden met deze prestigieuze prijs, die eerder ging naar intellectuelen met uitgesproken standpunten als Octavio Paz, Mario Vargas Llosa, Karl Jaspers, Albert Schweitzer, Václav Havel en de Nederlander Visser ‘t Hooft (toenmalige voorzitter van de Raad van Kerken), is in Washington opgevat als een politiek affront.

Regarding the Pain of Others (2003)
In haar in 2003 verschenen boek 'Kijken naar het leed van anderen' bekritiseerde Sontag de oorlogsfotografie als middel om menselijk medelijden op te wekken.

Hoewel Sontag een estheet pur sang was en nogal ambivalent stond tegenover engagement in de kunst (zo prees ze de films van Leni Riefenstahl als stilistische meesterwerken, om jaren later toch haar positie te veranderen en de fascistische boodschap te erkennen), was ze tegelijk wars van de vrijblijvendheid die gewoonlijk aan deze l'art pour l'art houding kleeft. Ze geloofde heilig in het vermogen van kunst om ons te transformeren, om onze blik te veranderen. Haar laatste boek, Regarding the Pain of Others (2003), is een bundel over de impact van het kijken naar gefotografeerd oorlogsleed. Bovendien heeft ze zich haar hele leven compromisloos ingezet voor verbetering van politieke en sociale misstanden, zoals schending van mensenrechten, seksisme en geweld.

Haar laatste wapenfeit was het artikel ''Regarding the Torture of Others'' waarin ze een grimmige link legde tussen pornografie, fascisme en de foto's van martelingen van Iraakse gevangenen in Abu Ghraib. Opnieuw waarschuwde ze voor het verval van haar geboorteland: 'Amerika is een land geworden waarin de fantasieën en de praktijk van geweld als goed, grappig entertainment worden gezien.'

dinsdag 28 december 2004
Susan Sontag is overleden in het Memorial Sloan-Kettering Cancer Center in New York. Ze leed aan leukemie. Reeds in de jaren zeventig was zij behandeld voor kanker. Sontag leed eerder aan borstkanker en een zeldzame vorm van baarmoederhalskanker. Ze is 71 jaar geworden.
Susan Sontag laat haar partner, de fotografe Annie Leibovitz achter.

Sontag schreef veel over kanker, de ziekte waaraan ze is overleden. Voor de leukemie die haar fataal werd, had ze al sinds 1970 verschillende vormen van kanker gehad. Pijn was een belangrijk thema in haar werk, zoals ook in haar dit jaar verschenen boek Regarding the Pain of Others.

Sontag schreef zeventien boeken (essaybundels en romans) die werden vertaald in 32 talen. Allemaal bij Farrar, Straus and Giroux, de New Yorkse uitgeverij die ze haar leven lang trouw bleef. Ze publiceerde overal ter wereld in gezichtsbepalende kranten en tijdschriften.
Altijd ging het op de een of andere wijze over het leven in de moderne wereld met zijn massamedia, consumptiedrang en wereldwijde schaal. In haar publieke optredens verdedigt ze in het algemeen de waarden van de westerse democratie en de seculiere staat. Zo benadrukt ze de verantwoordelijkheid van de schrijver om zich, als hij morele standpunten inneemt, geen propaganda te bedrijven. Dat bracht haar onlangs nog in conflict met Garcia Marquez, die zij verweet dat hij Castro's repressie met de mantel der liefde probeert te bedekken. In haar dankrede ging de schrijfster uitvoerig in op de kloof die er tussen Europa en de Verenigde Staten bestaat. Volgens haar is de kloof er altijd al geweest, maar kwam deze onlangs in de aanloop naar de Irak-oorlog duidelijker aan het licht. Sontag pleitte voor een sterker Europa, maar benadrukte ook dat een verzoening tussen het Oude Europa en de Nieuwe Wereld belangrijk is.

Zelf werd ze de belichaming van de ‘erotics of art'. Een icoon werd Sontag vooral dankzij haar uitgever, die pontificale foto's van haar op de kaften van haar boeken plaatste. Ze poseerde ondertussen voor glamourfotografen en verscheen in bladen als Rolling Stone en Vogue. Want ze was fotogeniek, en beschikte over een androgyne schoonheid met haar donkere indianenhaar, later met de karakteristieke streep grijs erin, haar ondoorgrondelijke blik en haar zwarte, nonchalante kleren. De kranten bestempelden haar als ‘a literary pin-up', ‘the belle dame sans merci of the literary world' en ‘the Natalie Wood of the U.S. avant-garde'. Sontag was na Mary McCarthy en Simone de Beauvoir een nieuw soort geletterde vrouw: ze droeg geen tweed mantelpakjes en platte schoenen; ze was erudiet én sexy.

Bronnen:
De Groene 24-6-2000: Susan Sontag: http://www.groene.nl/2000/0025/mp_sontag.html
Filosofie Magazine (Ivo Slangen)
Opzij-tng - Susan Sontag (Xandra Schutte)


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 1722.