kunstbus
Dit artikel is 12-12-2021 voor het laatst bewerkt.
Mail uw opmerking over of aanvulling op dit artikel naar kunstbus@gmail.com

Bernard Bijvoet

Ir. Bernard Bijvoet (Amsterdam 1889 - Haarlem 1979) was een Nederlandse architect die tot de stroming van het nieuwe bouwen en de nieuwe zakelijkheid wordt gerekend. De werkenlijst van bouwkundig ingenieur Bernard Bijvoet is lang en er staan belangrijke en beroemde bouwwerken op, zoals het Sanatorium Zonnestraal bij Hilversum en het Parijse Maison de Verre.

Bijvoet werd geboren aan de Kromme Waal in Amsterdam en was de tweede zoon van verffabrikant en gemeenteraadslid van Amsterdam Willem Frederik Bijvoet en Barendina Margaretha Rüfer. Zijn oudste broer Willem was gynaecoloog en zijn jongere broer was de scheikundige Johannes Martin Bijvoet. Tien jaar later kwamen er nog een zusje en twee broers bij.

Hij volgde de HBS, nam privélessen wiskunde en begon in 1908 aan zijn studie bouwkunde aan de Technische Hogeschool Delft waar hij in 1913 afstudeerde. De studie in Delft was vooral een civieltechnische opleiding waar naast de ervaringskennis uit het metsel- en timmerambacht enthousiasme werd gewekt om met behulp van wiskunde en mechanica grote bouwconstructies te berekenen. Geheel los van de techniek van het bouwen doceerde Henry Evers er de 'schone bouwkunst', wat hoofdzakelijk neerkwam op een academische verhoudingsleer, afgeleid van de grote historische monumenten. Voor Bijvoet was dit echter nog te beperkt. Hij ging dus wanneer het maar even kon naar Amsterdam om er de voordrachten aan de Academie voor Bouwkunst te volgen. Het artistiek klimaat daar was in die jaren bepalend voor de Nederlandse achitectuur. Berlage had juist de Beurs voltooid en verwoordde de sociale aspecten van het bouwen. Kromhout bouwde omstreeks de eeuwwisseling met originele pracht hotel Americain, een gebouw waar Bijvoet tot op hoge leeftijd graag kwam en dat hij zeer bewonderde.

In Delft raakte hij bevriend met jaargenoot Jan Duiker. Ze werkten na hun studie enkele jaren op het bureau van prof. Henri Evers, die onder andere toezicht hield op de bouw van het door hem ontworpen stadhuis van Rotterdam.

In 1916 begonnen Duiker en Bijvoet in Zandvoort hun eigen architectenbureau. Ze wonnen een prijsvraag met hun ontwerp voor De Karenhuizen, een bejaardenoord in Alkmaar, en ontwierpen onder andere het Villadorp Kijkduin (1922-1923), een woonhuis in Aalsmeer en een drogisterij in Zandvoort (1925). Hun ontwerpen voor de Chicago Tribune Tower te Chicago en een gebouw voor de Volkenbond in Genève werden nooit uitgevoerd.

In 1918 wonnen zij ook de prijsvraag voor de Rijksacademie voor Beeldende Kunsten te Amsterdam. De prijs werd toegekend door Berlage die de jury voorzat. Er volgde een opdracht om het plan gereed te maken voor aanbesteding en op de plaats waar nu het Hilton Hotel staat werd in 1924 de eerste paal geslagen. Het rijk moest echter bezuinigen waardoor de bouw werd stopgezet. Teleurgesteld zou hij in 1926 naar Frankrijk gaan waar hij twintig jaar zou blijven.

De samenwerking tussen Bijvoet en Duiker viel in een periode waarin de avant-garde internationaal de zakelijke en technische eisen aan het bouwen opnieuw schep zou stellen. Op aanbeveling van Berlage krijgen zij van de Nederlandse Diamantwerkersbond de opdracht voor het sanatorium 'Zonnestraal' in Hilversum. De hoofdbouw wordt in 1928 voltooid. Met weglaten van ieder afleidend detail worden de gebruiksfuncties en de wetten van de mechanica in de vormgeving zichtbaar gemaakt. Elke associatie met historie of de traditie van het bouwen in baksteen en hout wordt uitgebannen. Het gebouw werd wit gepleisterd, zuiver abstract als de wiskunde zelf. Het ging Bijvoet om de poëzie van de lichtval over deze abstracte oppervlakken.

Sanatorium Zonnestraal Hilversum

Sanatorium Zonnestraal is een herstellingsoord voor tuberculosepatiënten, dat tussen 1926 en 1931 is gebouwd aan de rand van het Loosdrechtse Bos bij Hilversum. Het ontwerp is van Johannes Duiker, in samenwerking met zijn compagnon Bernard Bijvoet en de ingenieur Jan Gerko Wiebenga.

Het gebouw is een schoolvoorbeeld van het Nieuwe Bouwen, zowel in verschijningsvorm als in doel. Dankzij de groeiende belangstelling voor volksgezondheid ontstond er vraag naar bijvoorbeeld openluchtscholen (denk aan de Openluchtschool van Duiker en Bijvoet) en nieuwe 'ademende' sanatoria. Dit 'hygiënische' programma liet zich goed combineren met de esthetiek van het Nieuwe Bouwen en het credo 'licht, lucht en ruimte'. De voor het Nieuwe Bouwen gebruikelijke strookvensters zorgden voor de gewenste transparantie, terwijl de witte gevels een 'schone' indruk gaven.

Sanatorium Zonnestraal werd in de twintiger jaren van de 20e eeuw gebouwd als een nazorgkolonie voor tuberculosepatiënten op een landgoed bij Hilversum. De gebouwen werden met extreme efficiëntie neergezet in veel glas en weinig beton. Het resultaat werd een icoon voor Het Nieuwe Bouwen in Nederland. Het complex werd ook duidelijk niet voor de eeuwigheid gebouwd, maar voor een tijdelijke (en inderdaad verdwenen) functie. Nadat de laatste tbc patiënten vertrokken waren hebben de gebouwen nog vele functies gekend met bijbehorende wildgroei aan wijzigingen en uitbreidingen. In de jaren zestig van de 20e eeuw werd Zonnestraal opnieuw een icoon, maar nu vanwege het extreme verval, waarbij het oorspronkelijke ontwerp nog nauwelijks was te herkennen.

Pierre Chareau en Maison de Verre
Bijvoet verbrak de samenwerking met Duiker en vertrok naar Parijs waar hij bij het bureau van de Franse architect Pierre Chareau ging werken. Voortkomen uit het tijdperk van jugendstil en art-déco verwerpt Chareau het l'art pour l'art en eist van elke vorm, kleur en materiaal 'que ca veut dire quelque chose'. Door materialen op ongewone wijze toe te passen vallen de bekende associaties weg en ervaart men veel directer de werking ervan. Met Chareau ontwierp hij onder andere het wereldberoemde Maison Dalsace in Parijs, beter bekend als het Maison de Verre, een dokterswoning aan de Rue St. Guillaume.

Bijvoet werd in Frankrijk als een belangrijk architect beschouwd; Le Corbusier meende zelfs: "Monsieur Byvoët, votre génie est très grand pour l'Europe." In Nederland zijn Bijvoets ontwerpen uit zijn Franse periode echter betrekkelijk onbekend gebleven.

Na het overlijden van Duiker in 1935 voltooide Bijvoet vanuit Parijs Duikers ontwerp voor Hotel Gooiland. Hij maakt de interieurs ervan en ontwerpt ook het latere toegevoegde Grand Théâtre.

Bijvoet bleef in Frankrijk, en werkte eind jaren dertig samen met de Franse architecten Eugène Beaudouin (1898-1983) en Marcel Lods (1891-1978) aan grote woningbouwprojecten. Tijdens de Tweede Wereldoorlog vluchtte Bijvoet naar de Dordogne.

Pas na de oorlog keerde Bijvoet definitief naar Nederland terug. Hij vestigde zich in Haarlem en begon daar in 1947 een architectenbureau met architect Gerard Holt. Bijvoet ontwierp onder andere met Holt een woonhuis in Aerdenhout (Villa Looyen) en woonblokken in Katwijk aan Zee, Hoek van Holland, Rotterdam en Velsen.

Okura Hotel (1971)

In de jaren vijftig ontwierp Bijvoet in Amsterdam flats aan de Aalbersestraat en Ruys de Beerenbrouckstraat in de wijk Geuzenveld, flats en winkels aan de Johan Huizingalaan in Slotervaart, flats en laagbouw aan de Robert Fruinlaan in Slotervaart, en hoogbouw aan de Van Nijenrodeweg in Buitenveldert. Hij specialiseerde zich in de akoestiek van theaterzalen en ontwierp met Holt theaters in Tilburg en in Nijmegen, en in de jaren zestig theaters in Apeldoorn en in Tiel, en een operagebouw dat op de plaats van het oude RAI-gebouw aan de Amsterdamse Ferdinand Bolstraat moest verrijzen, met een hoteltoren er naast. Het ontwerp voor het operagebouw zou nooit worden uitgevoerd; de hoteltoren werd het Okura Hotel, gebouwd voor de Japanse Okura-hotelketen.

Stopera

Bijvoet zou woedend zijn geworden toen hij hoorde dat voor een stadhuis aan het Waterlooplein voor het ontwerp van Wilhelm Holzbauer was gekozen, en zou zelfs diens nationaliteit er bij hebben betrokken ("Een Oostenrijker op het Waterlooplein... dat nooit.") Het ontwerp kwam er toch, om financiële redenen gecombineerd met het operagebouw dat Bijvoet en Holt hadden zullen bouwen, waarbij Holzbauer samenwerkte met Cees Dam, de schoonzoon van Holt. De laatste trok zich uit het project terug maar Bijvoet werkte er namens hun beider architectenbureau aan mee. Op 26 oktober 1979 werden de plannen gepresenteerd in het gebouw van de voormalige Gemeentegiro aan het Singel. Kort daarop werd de bijna 90-jarige Bijvoet echter ziek. Hij droeg zijn werk over aan Cees Dam en overleed een maand later op 90-jarige leeftijd in een ziekenhuis te Haarlem aan kanker. De brug (brug 229) over de Zwanenburgwal die de Staalstraat met het Waterlooplein en het Stoperaterrein verbindt is naar hem vernoemd.

Bijvoet doceerde na de oorlog aan de Academie voor Bouwkunst in Amsterdam, was van 1947 tot 1960 lid van de Haarlemse schoonheidscommissie en vanaf de oprichting voorzitter en later lid van de Rijksschouwburgcommissie. Bijvoet was Officier in de Orde van Oranje-Nassau. Hij was tweemaal gehuwd. Uit zijn eerste huwelijk werden een dochter en een zoon geboren.

Enkele ontwerpen
clubhuis van Golf de Beauvallon (1926-1927) met Pierre Chareau
Sanatorium Zonnestraal (1928) met Jan Duiker
Maison de Verre (Parijs, 1928-1931) met Pierre Chareau
Villa Looyen, Aerdenhout
Okura Hotel (1968-1972) met Gerard Holt en de Japanse architecten Yoshiro Taniguchi en Yozo Shibata
Schouwburg Orpheus, Apeldoorn
Stadsschouwburg Nijmegen

Literatuur:
Bernard Bijvoet (1889-1979)
Cher maître van de Nederlandse architectuur
Auteur(s): Jan Molema & Suzy Leemans
https://vantilt.nl/boeken/bernard-bijvoet-1889-1979/
Nieuw onderzoek naar Bijvoets leven en werk leidde tot verrassende ontdekkingen, die in dit rijk geïllustreerde boek voor het voetlicht worden gebracht.

Websites:
www.bijvoet.org
www.erzed.nl
onsamsterdam.nl
hetnieuweinstituut.nl
nha.courant.nu
https://www.nrc.nl/nieuws/1980/01/04/bijvoet-de-grote-architect-van-het-nieuwe-bouwen-kb_000027183-a3226118
https://pure.tue.nl/ws/portalfiles/portal/1514063/450750.pdf
Bronnen:
Wiki

Klik hier voor informatie over auteurs, literatuur en websites waar veelvuldig uit geciteerd of geparafraseerd is.


Er is nog niet op dit artikel gereageerd.

Pageviews vandaag: 43.