kunstbus
Mail uw opmerking over of aanvulling op dit artikel naar kunstbus@gmail.com

Leni Riefenstahl



Die Macht der Bilder 1 (Duits cineaste en fotografe, geboren 22 augustus 1902 Berlijn - overleden 8 september 2003 Pöcking.

Riefenstahls films over de Neurenbergse partijdagen (Der Sieg des Glaubens, 1933 Triumph des Willens, 1934 Tag der Freiheit - Unsere Wehrmacht, 1935) en de Olympische Spelen in Berlijn (Olympia uit 1936) zijn bekend vanwege de technische innovatie, maar ook omdat ze gemaakt zijn in opdracht van de propaganda-minister Joseph Goebbels en de Nazi-ideologie uitdragen.

Triumph des Willens is een bombastische weergave van het partijcongres van de NSDAP in Neurenberg, Olympia over de Olympische Spelen van 1936 in Berlijn. Leni Riefenstahl ontkende tot aan haar dood dat de films Der Sieg des Glaubens (1933) en Tag der Freiheit (1935) net als Triumph des Willens (1934) echte films over NSDAP partijcongressen van haar hand waren.

Riefenstahl werd in de filmwereld bekend door haar vernieuwende vormen: de Olympische duikers werden gefilmd zonder vaste objecten (zoals de duikplank) in beeld. De kijker, die indertijd nog niet gewoon was aan dergelijk cameragebruik, zag een compleet andere, vrije kijk op de wereld. Olympia is verder opvallend door de technische perfectie: geavanceerd camerawerk, verrassende suggestieve montage, gebruik van slow-motion en actieve onderwaterfotografie. De bijzondere combinatie van beeld en muziek valt op en in het tweede deel wordt de esthetiek van de sportende mens benadrukt, o.a. in de sequens van het schoonspringen voor heren.

De Russische cineasten Dziga Vertov en Sergej Eisenstein experimenteerden in de jaren 20 ook al met het nieuwe medium "film", wat leidde tot boeiend gemonteerde films als "De man met de camera" en Pantserkruiser Potjomkin.

Biografie
Riefenstahl wordt in Berlijn geboren, studeert aan de kunstacademie, maar wordt uiteindelijk danseres. Ze blijkt talentvol, krijgt succes en wordt gevraagd voor het Duitse Theater. In 1927 dwong een ongeluk haar een andere beroepskeuze te maken. Door mee te spelen in films over bergbeklimmen (wat ze, ondanks haar knieblessure nog wel kon), kwam ze in aanraking met de filmwereld. Al snel regisseerde ze zelf.

Haar grote doorbraak kwam in de jaren dertig, toen veel gerenommeerde regisseurs al naar het buitenland waren gevlucht en Adolf Hitler de jonge ambitieuze regisseuse vroeg om het partijcongres te documenteren. Riefenstahl leverde wat - ook op grond van haar gigantische budget - verwacht werd, ze filmde de kleine Hitler van onderen om hem in de bioscoop indrukwekkender te doen overkomen en de beelden van onafzienbare rijen SS'ers met dramatische wolkenluchten achter zich, zijn onderdeel geworden van het collectieve geheugen. In hoeverre dit haar verdienste was of die van Hitlers architect Albert Speer, die het draaiboek bedacht, is overigens de vraag. Haar film was in ieder geval sterk beïnvloed door Pantserkruiser Potemkin van de Russische regisseur Sergei Eisenstein en de beroemde titel Triumph des Willens werd door de Führer bedacht.

Triumph des Willens (1934, over een NSDAP-partijdag)
Deze film overstijgt het genre documentaire omdat de cineaste achteraf gespeelde scènes monteert tussen echte beelden van de partijdag om een gerichte boodschap over te brengen. In dit geval dat heel Duitsland al in 1934 bereid was Hitler te volgen in zijn avontuur met daarbij de gescandeerde woorden: "Hier stehen wir, wir sind bereit, wir tragen Deutschland in die neue Zeit. Deutschland! Met als afsluiting: "Ein Volk!, ein Reich!, ein Führer!" waarbij achtereenvolgens een adelaar, het hakenkruis en Hitler in beeld komen. Dit is geen academische vraag want onder een groot deel van de bevolking bestond aanvankelijk veel twijfel over de nieuwe machthebbers. De populariteit van de NSDAP bereikte in 1934 een dieptepunt (zie Willem Melching en Marcel Stuivenga in "Ooggetuigen van het Derde Rijk").
De openingssequens waarbij de schaduw van het vliegtuig, waarmee Hitler zal landen minutenlang getoond wordt, is een ware vondst. Boodschap: de "Redder des Vaderlands" komt als geroepen uit de hemel gezonden. Ook de bedachte découpage van de verschillende kort op elkaar volgende shots in Speers stadion, waarbij de "Duitse Jeugd" reikhalzend uitkijkt naar de komst van de Führer, is veelzeggend. Na de oorlog verklaarde Riefenstahl nochtans in een interview over deze film: "Not a single scene is staged... It is history, pure history".
Deze film werd verplicht vertoond in alle Duitse scholen in de jaren dertig. Hitler en Goebbels waren zich met andere woorden sterk bewust van de "Macht der Beelden".

Olympia (1938, over de Berlijnse Olympische Spelen van 1936):
eerste deel: Fest der Völker
tweede deel: Fest der Schönheit
De artistieke kwaliteiten van deze films zijn niet omstreden; wel werden enkele films achteraf negatief besproken omdat ze als nazi-propaganda gebruikt konden worden. Zelf heeft ze ook steeds volgehouden de ware aard van het regime niet te hebben beseft toen ze de documentaires maakte en uitsluitend esthetische doeleinden te hebben nagestreefd. Ten aanzien van "Olympia" heeft ze opgemerkt dat ze zelfs enigszins in conflict met het regime raakte doordat ze nadrukkelijk beelden van de overwinning van zwarte sporters toonde.
Indertijd werd geen expliciet bezwaar werd gemaakt tegen de films. Daar is ook het voortdurend terugkerende beeld van de wapperende vlaggen met hakenkruisen en de telkens terugkerende beelden van de Führer — tegenwoordig een vast onderdeel van sportverslaggeving bij grotere evenementen.
Opgemerkt is dat de sportwereld van Riefenstahl van een verstilde, ijselijke schoonheid is. Bij haar kennen sporters geen emoties, geen geluk of teleurstelling, geen vermoeidheid. Zij zijn hun lichamen waarop de cineaste verliefd is. De machtige handen van een basketballer; de gespierde dij van een poedelnaakte "Speerwerfer", de gewelfde armen van een turnster die op de balk een spagaat maakt zonder dat daarbij ook maar één gewatergolfd haarlokje in de war komt. Dit is de toevoeging aan de cinematografie.

Riefenstahls films kregen na WOII, een stigma: controversieel omdat de documentaires in opdracht van de nazi's waren gemaakt en zij, zoals architect Albert Speer, haar talent ten dienste stelde van de verheerlijking van Hitler en diens regime (1933-1945). Na een reeks processen werd zij vrijgesproken van medeplichtigheid aan het nazi-beleid.

Na de oorlog kon zij geen financiering meer krijgen voor filmprojecten. Hierna fotografeeerde ze Nubakrijgers in Soedan en meer als fervent diepzeeduikster en -filmster. In dat verband merkte ze later op: "Zelfs mijn vissen zullen ze fascistisch gaan vinden!". Zij zei steevast: "Ik ben een artieste, politiek heeft mij nooit geïnteresseerd."

Haar bijzondere leven en karakter hebben de laatste jaren in de waardering van Riefenstahl de overhand gekregen boven haar nazistische sympathieën. Jodie Foster speelde met het idee een film over haar te maken, er kwamen exposities van haar werk en er werden biografieën over haar gepubliceerd. Time Magazine riep haar zelfs uit tot één van de belangrijkste kunstenaars van de twintigste eeuw (op plaats 81).
Deze voorzichtige herwaardering was onder andere het gevolg van de door Riefenstahl zelf zorgvuldig geregisseerde geschiedschrijving, waarin zij zich als slachtoffer van het regime presenteerde.

Tijdens een persconferentie ter gelegenheid van haar honderdste verjaardag verontschuldigde Riefenstahl zich 'dat ze ooit geboren was', maar weigerde ze haar spijt uit te spreken dat ze Triumph des Willens had gemaakt: 'het won de eerste prijs, al mijn films wonnen prijzen'. Toch hebben haar prestaties als cineaste altijd in de schaduw van haar propaganda voor het Derde Rijk gestaan. Over Triumph des Willens zei ze dan ook: 'Het heeft zo'n schaduw over mijn leven geworpen, dat de dood een genadige bevrijding zal zijn'.

De ironie wil dat waar Riefenstahl eerst als foute vrouw en goede cineaste werd geportretteerd, nu de waardering voor haar leven gepaard gaat met een cinematografische afkeur. Zo concludeerde de filmmaker Jurriën Rood ter gelegenheid van haar honderdste verjaardag: 'Wie Riefenstahl bewondert vanwege haar filmisch/artistieke kwaliteiten is vooral erg slecht geïnformeerd. Als filmer is ze niets meer dan een na-aper met een grote mond.' (Duitse cineaste en fotografe Leni Riefenstahl op 101-jarige leeftijd.

Websites: GNU Free Documentation License. It uses material from the Wikipedia article http://nl.wikipedia.org/wiki/Leni_Riefenstahl

Klik hier voor informatie over auteurs, literatuur en websites waar veelvuldig uit geciteerd of geparafraseerd is.