kunstbus
Dit artikel is 13-03-2020 voor het laatst bewerkt.
Mail uw opmerking over of aanvulling op dit artikel naar kunstbus@gmail.com

Domenico Ghirlandaio

Italiaans schilder van de vroege renaissance, Florence 1449 - aldaar 11 jan. 1494. Hij schilderde religieuze voorstellingen, portretten en fresco-cyclussen voor de gegoede burgerij en de paus.

Domenico del Ghirlandaio, eigenlijk Domenico di Tommaso Bigordi, was de zoon van een handelaar in gouden kransen, vandaar de naam Ghirlandaio. Het is niet duidelijk hoe hij tot de schilderkunst is gekomen, maar hij bestudeerde het werk van Castagno en Pollaiuolo en uit het werk van Van der Goes leerde hij iets over Vlaamse kunst. Hij was een leerling van Alessio Baldovinetti en geestelijk opvolger van Giotto en Masaccio.


Sint-Gregorius kondigt de dood van de heilige Fina aan
(Uit Het leven van de heilige Fina), ca 1475, fresco, San Geminiano, Collegiata
Een meesterwerk uit zijn vroege tijd zijn de fresco's die hij aanbracht in de Cappella di S. Fina in de Collegiaatskerk in S. Gimignano (omstreeks 1475) met een uitbeelding van de Geschiedenis van de Heilige Fina. Uit dit werk blijkt de invloed die hij heeft ondergaan van Domenico Veneziano en Andreá del Castagno. Opvallend zijn het plezier in het vertellen en de evenwichtige compositie, twee kenmerken die zijn werk zouden blijven bepalen.

De schilder was volstrekt niet verplicht zijn figuren in antieke gewaden te steken, zelfs niet in bijbelse taferelen, men had immers niet zozeer de oudheid als wel de menselijke eigenwaarde hervonden. In Vlaanderen zag men er niet tegenop personen in eigentijdse kledij samen met figuren in tijdloze gewaden af te beelden, maar dat had altijd iets kinderlijks, alsof het geloof altijd met een of ander wonder moest samenhangen. De Italiaanse opvatting van het leven en de religie kende zulke tegenstellingen niet. Bij Ghirlandaio vindt men bovendien nog gedeelten van interieurs met koperen schalen, karaffen, half opgegeten vruchten - wat later het 'genrestuk' zal worden. Er wordt vaak gezegd dat deze kunstvorm in Italië is ontstaan onder invloed van de Vlaamse kunst, maar men kan die evengoed terugbrengen tot de traditionele kunst die men aantrof op de schalen die bij een geboorte aangeboden werden, panelen van cassone (zoals de jacht van Uccello), en vooral de predella's, de voetstukken van de drieluiken en retabels, waarop gebeurtenissen uit heiligenlevens zeer begrijpelijk en vrijer werden weergegeven dan de plechtige weergave op de panelen. Maar Ghirlandaio, de meester van het vloeiende, duidelijke verhaal, heeft deze tafereeltjes voor het eerst een plaats gegeven op de grote fresco's, waardoor de wonderen geloofwaardiger worden.

In zijn vroege werken verraadt hij de invloed van de lineaire kunst beeldhouwer en schilder Verrocchio. Door A. del Verrocchio kwam Ghirlandaio tot een eigen, bijzondere tekenstijl en stofuitdrukking. Dit is met name te zien in zijn werk Maria op de troon met de Heiligen Michael, Raffael, Justus en Zenobius (Florence, Uffizi).

Zijn vroegste werken zijn wat onhandig en naïef, maar hij maakte snel vorderingen. Domenico Ghirlandaio was een knap ontwerper, technisch zeer bekwaam, met gevoel voor het brede arrangement. Hij was een geliefd societyschilder in ogenschijnlijk religieuze onderwerpen en zijn werk geeft een betrouwbaar beeld van het leven in die tijd. Hij werkt met veel architecturale achtergronden, waarin de figuren zich statig voortbewegen. Hij kaapte weldra alle belangrijke publieke opdrachten voor fresco's en altaarstukken weg, zodat zijn atelier het grootste, meest productieve en populairste van Firenze werd. Hij vertegenwoordigde de officiële smaak van de periode. Ghirlandaio gaf samen met zijn broer Davide leiding aan een groot atelier, dat vooral in de jaren tachtig van de vijftiende eeuw floreerde. Het is ook in die jaren dat hij de later beroemde Michelangelo tot een van zijn leerlingen mocht rekenen. Hij vond zijn opdrachtgevers met name onder figuren die in de naaste omgeving van de Medicifamilie opereerden.



Laatste avondmaal, 1480, Fresco, 810x400 cm, Firenze, Ognissanti, refter
Dit fresco, in de refter van de Ognissanti, is duidelijk beïnvloed door een oudere afbeelding van het Laatste Avondmaal van Andrea del Castagno in de Cenacolo di Sant'Apollonia. In beide schilderingen is Judas buiten het tafelgezelschap gehouden. In vergelijking met de stijl van de monumentale dramatische figuren van del Castagno, lijken de apostelen van Ghirlandaio doordrongen van een innerlijk leven. Hun gezichtsuitdrukkingen en gebaren zijn levensechter, de stemming lijkt van een melancholische zachtmoedigheid. De werkelijke achitectuur van de refter is door Ghirlandaio illusionistisch in de geschilderde ruimte voortgezet. Hij schijnt gestreefd te hebben naar een zo groot mogelijke identificatie met de afbeelding, de perspectivische opbouw is zeer precies berekend en geloofwaardig op de toeschouwer afgestemd. De werkwijze van de kunstenaar is af te leiden uit de blootgelegde sinopia (de voortekening), die op de linker zijmuur van de ruimte te zien is.

Ghirlandaio kreeg enkele jaren later de opdracht om een afbeelding van het Laatste Avondmaal in de San Marco te schilderen. Leonardo da Vinci uitte zijn bewondering voor de fresco's, die hem inspireerden tot zijn beroemde Avondmaal (1495-1498 in de Santa Maria delle Grazie in Milaan), een meesterwerk in de Europese kunstgeschiedenis.



Fresco's in de Sassettikapel Firenze, Drievuldigheidskerk (Santa Trinità)
De machtige bankier Francesco Sassetti wilde eerst een kapel in de Santa Maria Novella laten versieren met scènes uit het leven van zijn patroonheilige Franciscus van Assisi, maar de aldaar verblijvende Dominicanen vonden het niet zo'n goed idee om uitgerekend de stichter van de Franciscanenorde in een Domincanerkerk te huldigen. Ze gingen zo fel in de oppositie dat Sassetti zijn plannen moest laten varen. Uiteindelijk werd besloten om de Franciscuscyclus in een zijkapel van de ernaast gelegen kerk van de Santa Trinità te schilderen. Francesco Sassetti en zijn echtgenote Nera Corsi werden na hun overlijden in de kapel begraven. Hun sarcofagen, die er nog steeds staan, zijn misschien uit het atelier van Giuliano da Sangallo afkomstig. De schenkers waren echter al in het onderste register van de achtermuur geschilderd: daar knielen zij aan de zijkanten van het retabel.



De stigmatisering van Franciscus van Assisi, ca 1480, fresco Firenze, Chiesa di Santa Trinità, Sassettikapel
Dat Ghirlandaio Giotto's Franciscuscyclus in de Santa Croce goed heeft bestudeerd is duidelijk te zien aan de afbeelding van personen. Maar in tegenstelling tot Giotto geeft hij op de achtergrond pleinen in het Firenze van zijn eigen tijd weer, of weidse aantrekkelijke landschappen met veel details. Deze door groenige tinten gedomineerde wandschildering herinntert aan de stigmatisering van Franciscus aan de voet van de berg La Verna in 1224. De heilige knielt voor de verschijning van Jezus. Gouden loichtstralen symboliseren het verschijnen van de wonden. Naast een tweede franciscaner monnik, die verblind een hand voor de ogen houdt, zijn ook personen op de achtergrond getuige van de gebeurtenis.
In het LEVEN VAN DE HEILIGE FRANCISCUS (1485) zien we Ghirlandaio als schilder-chroniqueur, die stad en burgers van zijn tijd uitvoerig weergeeft. Het realisme waarmee Hugo van der Goes in Florence het Portinarialtaarstuk had geschilderd, stimuleerde hem en moedigde hem aan in zijn werkwijze.



Paus Honorius III bevestigt de regel van Sint-Franciscus, ca 1480-85, fresco Firenze, Chiesa di Santa Trinità, Sassettikapel
Een hoogtepunt in zijn werk. De frescoreeks vertelt het leven van Sint-Franciscus. Vooral de mooi verlichte gezichten zijn schitterend, alsook de realistische voorstelling van de eigentijdse gebouwen. Ghirlandaio negeert hier het feit dat de bekrachtiging van de ordesregel van de Franciscanen in Rome heeft plaatsgevonden. Hij heeft het gebeuren overgeheveld naar het 15de-eeuwse Firenze. Achteraan zien we duidelijk een deel van de Piazza della Signoria. En onder de arcade van de Loggia dei Lanzi is een aantal bekoorlijke alledaagse taferelen te zien. Meer naar links zien we de gevel van het Palazza Vecchio. De Uffizi was toen nog niet gebouwd en de David van Michelangelo zou pas twee decennia later voor het gebouw worden geplaatst. Op de ringhiera, een later afgebroken tribune voor de gevel, zien we al wel de leeuwen van Donatello, de Marzocco. Het fresco getuigt van de loyaliteit van de familie Sassetti voor de Medici's. Uiterst rechts staat Francesco Sassetti in een rood gewaad naast Lorenzo de' Medici.

Aanbidding door de herders, ca 1480-85 tempera op hout, 167x167, Firenze Chiesa di Santa Trinità, Sassettikapel
Het retabel is geïnspireerd op het Portinaridrieluik van Van der Goes in het Uffizimuseum. Er zijn ook motieven uit de Romeinse antieke periode te zien, die aan de voorspelling van de augur Fluvius doen denken. Volgens het opschrift zou uit zijn sarcofaag een god op aarde voortkomen. Dit is een verwijzing naar de idee dat aan de inrichting van de kapel ten grondslag lag, nl. de eenheid van de christelijke en de antieke overlevering.

Sixtijnse kapel
Ghirlandaio bracht samen met andere beroemde schilders als Botticelli, Perugino, en Signorelli muurschilderingen aan op de wanden van de Sixtijnse kapel te Rome (1481-82). De roeping van de apostelen Petrus en Andreas heeft hij op een strakke, monumentale wijze geschilderd.

Ghirlandaio heeft als een belangrijke figuur uit de Florentijnse school voornamelijk religieuze werken geschilderd. Vooraanstaande tijdgenoten lieten zich portretteren in zijn fresco's, terwijl hij zich in de achtergronden tevens een vaardig landschapsschilder toonde. Dit is goed te zien in zijn beroemdste werken: de fresco's in de familiekapel van Francesco Sassetti in de kerk van S. Trinità te Florence (c. 1480-85), en het koor van de kerk van S. Maria Novella, vervaardigd in opdracht van Giovanni Tornabuoni, eveneens te Florence (c.1485-90).

Fresco's in de Cappella Tornabuoni, 1486-90 Firenze, Santa Maria Novella
De Cappella Tornabuoni is de centrale apsis van de Santa Maria Novella. Het gaat om gebeurtenissen uit het leven van Maria en Johannes de Doper. Om deze grote opdracht te kunnen uitvoeren gebruikte Ghirlandaio het omvangrijke personeel uit zijn atelier, waartoe zijn broer David, zijn zwager Sabastiano Mainardi en misschien ook de pas 13-jarige Michelangelo behoorden. De cyclus was in vier jaar gereed. De afzonderlijke scènes, die door de meester zelf waren ontworpen, maar waarvan hij slechts gedeelten zelf uitvoerde, voeren de toeschouwer ondanks de religieuze thematiek, naar de aristocratische wereld van het einde van het quattrocento. Naast portretten van de opdrachtgever en zijn echtgenote, beeldde Ghirlandaio talrijke beroemde Florentijnen af.

De koorfresco's vormen wederom een hoogtepunt in de kunst van het weergeven van mensen uit zijn tijd en van landschappen en stadsgezichten. Ook bij dit grootse voorbeeld van Florentijnse monumentale schilderkunst geldt dat Ghirlandaio zelf hoofdzakelijk het ontwerp heeft gemaakt en de grondtonen heeft aangebracht, en dat de rest door mensen uit zijn atelier is gedaan.

Geboorte van Johannes de Doper, 1485-1490, fresco Firenze, Chiesa di Santa Maria Novella, Cappella Tornabuoni
De scène met de geboorte van Maria komt overeen met die van de geboorte van de Doper op de tegenoverliggende muur. Weer speelt de scène zich af in een deftige ruimte waarin de familie Tornabuoni in het toenmalige Firenze zelf gewoond zou kunnen hebben. Ook hier zijn vrouwelijke familieleden van de schenker geportretteerd. Alleen de van rechts naderbij komende dienstmaagd verstoort de harmonische rust waarmee ons deze bijbelse gebeurtenis in eigentijdse gewaden voor ogen wordt gehouden.

Verdrijving van Joachim uit de tempel, 1485-1490, fresco Firenze, Chiesa di Santa Maria Novella, Cappella Tornabuoni
Volgens de legende was het Joachim wegens zijn kinderloosheid verboden om een lam te offeren. In de versie van Ghirlandaio is de gebeurtenis echter bijzaak. Joachim en de hogepriester die hem de tempel uitjaagt, staan wel vooraan en betrekkelijk groot, maar het werk wordt grotendeels in beslag genomen door de uitvoerig geschilderde architectuur. Door de rijen bogen van de tempel kan men de daarachter gelegen loggia waarnemen, die onmiskenbaar doet denken aan het weeshuis van Brunelleschi. Onder de toeschouwers in eigentijdse kleding, zijn aan de linkerkant leden van de familie Tornabuoni geportretteerd. In de rechter groep herkennen we een zelfportret van de schilder, die zich met een handgebaar zelfbewust kenbaar maakt als de schepper van dit kunstwerk.

Geboorte van Maria, 1485-1490, fresco Firenze, Chiesa di Santa Maria Novella, Cappella Tornabuoni
De familieleden van Maria's moeder, de Heilige Anna, komen haar bezoeken en gelukwensen. Wij kijken in een deftig vertrek uit de late 15de eeuw, en wij wonen eigenlijk het formeel bezoek bij van welgestelde dames uit de Florentijnse wereld. Ghirlandaio wist hoe hij zijn groepen goed kon arrangeren en hoe hij zijn schildering tot een lust voor het oog kon maken. Hij toonde dat hij de smaak van zijn tijdgenoten voor de onderwerpen van de oude kunst deelde, want hij zorgde er voor een reliëf met dansende kinderen, op klassieke manier uitgevoerd, op de achtergrond van het vertrek aan te brengen.
Eén van de sfeervolste fresco's van de kapel. De gebeurtenis is door Ghirlandaio verplaatst naar een weelderig versierd interieur uit zijn tijd. De bouw van de ruimte in geraffineerd perspectief vormt een contrast met de bijna niet ruimtelijk opgestelde rij vrouwen op de voorgrond. De portretten van familieleden van de schenker zijn als vernieuwing toegevoegd; Zo wordt de groep rechts aangevoerd door Ludovica Tornabuoni, de dochter van de opdrachtgever. Haar in profiel weergegeven gezicht straalt voornaamheid uit, en haar kleed getuigt van rijkdom en edele komaf. Veel levendiger is de scène verder naar rechts waar drie vrouwen bezig zijn met de verzorging van de pasgeborene. In deze stille ambiance werkt de vrouw met de waterkruik bepaald dynamisch. Zonder herkenbare oorzaak lijkt haar kleding door een krachtige windstoot op te waaien. Direct daarachter ligt Anna, de echtgenote van Joachim en de moeder ontspannen op haar kraambed. Gedachteloos staart zij voor zich uit. Ze lijkt echt afwezig, en is totaal niet getekend door de bevalling. Links boven, op de trap, staat een parallelle scène. Daar staat de in de bijbel genoemde ontmoeting met de ouders van Maria, Joachim en Anna, die gelijkgesteld wordt met de onbevlekte ontvangenis.

Zijn werk ademt een zuivere sfeer, waarmee hij zowel grootsheid als gratie wist te verlenen aan de strenge stijl van de vroege Renaissance. In zijn zeer uitvoerig gedetailleerde altaarstukken is het realisme in hoge mate ontleend aan dat van de Vlaamse Primitieven, toentertijd uiterst geliefd onder de gefortuneerde Italiaanse adel en burgerij.

Eveneens in 1486 ontstond de Kroning van Maria (Narni, Municipio). Het is het grootste paneel dat hij heeft vervaardigd. Een van de belangrijkste opdrachtgevers van Ghirlandaio was de Florentijnse familie Tornabuoni. Van Giovanna Tornabuoni heeft hij in 1488 nog een gestileerd portret gemaakt, waarbij Giovanna en profile wordt weergegeven.

Zijn zoon Ridolfo (1483 - 1561) haalde zijn inspiratie in het bijzonder van Rafaël. Vooral als portretschilder was hij goed.


Pageviews vandaag: 189.