kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 16-04-2009 voor het laatst bewerkt.

pleonasme

Men spreekt van een pleonasme (afkomstig van het Griekse woord πλεονασμóς, pleonasmós, dat 'overvloed' betekent) als een deel van de betekenis van een woord of een woordgroep nog eens, 'dubbelop', door een ander woord wordt uitgedrukt.

Voorbeelden zijn:
. witte sneeuw ('wit' is een inherente eigenschap van 'sneeuw' en maakt dus deel uit van de betekenis van sneeuw)
. een zwarte neger ('zwart' maakt deel uit van de betekenis van neger)
. iets opnieuw herhalen ('opnieuw' zit al besloten in de betekenis van herhalen)
. een verbetering ten goede ('ten goede' maakt deel uit van de betekenis van verbetering)

Pleonasmen worden ook wel opzettelijk als stijlfiguur gebruikt.

Het verschil tussen een tautologie en een pleonasme is dat bij de eerste stijlfiguur het hele begrip met andere woorden wordt herhaald, terwijl bij de laatste alleen iets wordt herhaald dat al inherent is aan het begrip zelf.

We weten bijvoorbeeld allemaal dat gras groen is, dus komt groen in het zinsdeel het groene gras overbodig op ons over, tenzij de taalgebruiker hiermee een of ander stilistisch effect beoogt. Pleonasmen komen dus eerder over als een stijlfout dan als een stijlfiguur, maar in het laatste geval is het gebruik meestal versteend of het dient om een gevoel te versterken.

Een pleonasme is niet per definitie fout. Sommige zijn volledig ingeburgerd:
. in zeemeermin betekent 'meer' ook al zee;
. Sneeuw kan (na een paar dagen) ook een andere kleur hebben dan wit. Om te benadrukken dat de sneeuw vers is, is de aanduiding witte sneeuw op zijn plaats. In dat geval spreekt men over een stijlfiguur en is het dan ook niet fout; men dient met schrappen omzichtig te werk te gaan: stijlfiguren nuanceren nu eenmaal.

Soms is een bepaalde woordcombinatie in de ene context wel, in de andere geen pleonasme. Dit komt onder meer doordat een woord vaak een rekbare betekenis heeft (polysemie):
Er komt vloeibaar water uit de kraan. Als er sprake is van water dat uit de kraan komt, wordt natuurlijk bedoeld: H2O in vloeibare vorm. Dit is dus een pleonasme.
"Water" kan echter ook betekenen: H2O ongeacht de aggregatietoestand (vast, vloeibaar of gasvormig):
De aarde is de enige planeet met vloeibaar water aan haar oppervlak.
Als men het over de beschrijving van planeten heeft, wordt onder "water" verstaan: H2O in zowel vaste vorm (ijs), vloeibare toestand als gasvormig (waterdamp). In deze context is "vloeibaar water" dus geen pleonasme.

Voorbeelden van pleonasmen

. Woordgroepen
omhoog stijgen
naar beneden vallen
witte sneeuw
een ronde cirkel
de oude grijsaard
sociaal-maatschappelijk
een potentiële kans
een gestoorde gek
opnieuw herhalen (dit is op zich geen pleonasme, je kunt iets verschillende keren herhalen, maar het is wel dubbelop)
nat water
koud ijs
een klein detail
een vaste standaard uitrusting
het bevroren ijs
de rijke miljonair
een dood lijk
eerlijk waar
moord met voorbedachten rade
een geslaagd succes
mijn persoonlijke mening
de zelfklevende sticker
een arme sloeber (alleen als arme in een context gebruikt wordt als beklagenswaardig)
groter groeien

. Namen
De Faeröer-eilanden: øer is Deens voor eilanden (en fær is Oudnoors voor schapen), dus eigenlijk staat er schapeneilanden-eilanden.
Sahara-woestijn: sahar is Arabisch voor woestijn, dus eigenlijk staat er woestijn-woestijn.
Het meer van Loch Ness: loch is Schots voor meer, dus eigenlijk staat er het meer van meer Ness.
Bianca Witte: Bianca betekent al zoveel als: zij die wit is.
Citroenlimonade en vruchtenlimonade: Het oorspronkelijke limonade-recept bevat water, suiker en citroen, later ook sinaasappelen. In de moderne tijd pas zijn er zoveel varianten dat citroenlimonade een nuttige aanduiding is geworden, maar dan nog is vruchtenlimonade dubbelop.

. Bij afkortingen
Het herhalen van een woord uit de afkorting[1]:

de B (=bank) in de voormalige ABN-Bank;
de D (=display) in LCD-display;
de G (=gas) in LPG-gas; (Liquefied petroleum gas)
de K (=keuring) in APK-keuring;
de M (=memory) in RAM-geheugen en ROM-geheugen;
de M (=moeder) in BOM-moeder;
de N (=number of nummer) in ISBN-nummer en BSN-nummer;
de T (=tube) in TL buis (TL = Frans voor Tube Luminescent, lichtgevende buis);
de V (=virus) in hiv-virus;

Bij de Belastingdienst kunnen ondernemers een VAR aanvragen, een Verklaring ArbeidsRelatie. Massaal wordt hierover gesproken als een ware er een VAR-verklaring.

Zie ook
. Tautologie
. Staande uitdrukking


Copyright, This article is licensed under the GNU Free Documentation License. It uses material from the Wikipedia article http://nl.wikipedia.org/wiki/Pleonasme
Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 880.